İlk bakışta kaos. Kapılar açıldığında beni karşılayan ilk şey bir sıcaklık dalgası oldu; nemli, ağır, içine bir sürü tanımadığım koku karışmış bir hava. O ana kadar evden bu kadar uzakta bulunmanın nasıl bir his olduğunu gerçekten bilemezdim. Sri Lanka’ya ulaştığım ilk an bende, turistik bir gezi hissi değil, daha derin bir seyahat ve yabancılık hissi yarattı. Havaalanından çıktığımızda ise başka bir şey başladı: korna sesleri, tuk-tuklar, birbirinin içinden geçiyormuş gibi ilerleyen arabalar, sokaklara taşan hayat…
Yazı: Buse Ünal
Fotoğraflar: Buse Ünal - Furkan Yavuz
Bir ülkeye ilk kez gittiğimde, önce ne olduğunu değil, neyin bildiğim anlamda olmadığını fark ediyorum. Sri Lanka’da ilk anlar tam da böyleydi. Trafiğin bir mantığı vardı ama benim bildiğim bir mantık değildi. İnsanların birbirleriyle konuşma biçimleri, sokakların ritmi, ibadet şekilleri, yemeklerin kokusu, hatta sessizlik bile tanıdık değildi. Bir süre olan biteni anlamaya çalıştım. Belki de seyahatin asıl başladığı yer burasıydı. Ama biraz bakınca, dinleyince kaosun içinde bir düzen olduğunu görüyorsunuz.
Kolombo: Her Şeyin Aynı Anda Olduğu Yer
Şehir kendini tek bir renkte, tek bir sesle sunmuyordu. Şehirde yürürken farklı dinlere, dillere ve yüzlere aynı anda rastlamak mümkündü. Birkaç metre ileride bir cami, başka bir sokakta Budist bir tapınak, yolun karşısında başka bir ritmin içine karışmış insanlar… Şehir sürekli hareket halindeydi ama bu hareketin içinde garip bir sakinlik vardı. Kaldırımlarda muz yaprağına sarılmış yiyecekler satılıyordu; daha önce hiç görmediğim, hiç tatmadığım, duvarlardaki boyası dökülmüş reklam panoları güneşten solmuş bir sarıya dönmüştü.
Sıcak, nemli hava bir tütsü kokusuyla, kızaran baharatların kokusuyla karışıyordu; bazen bir an için deniz kokusu araya sızıyor, sonra kayboluyordu. Şehir sürekli hareket halindeydi ama bu hareketin içinde garip bir sakinlik vardı; insanlar telaşlıydı ama panik halinde değildi. Trafik karmakarışıktı ama herkes nereye gideceğini biliyor gibiydi. Ben ise daha ilk gün, hiçbir şeyi tam olarak çözemesem de hayatın akışına karışıyordum.
Akşama doğru güneş, şehrin silüetinin arkasında turuncuya, sonra kızıla dönerek Hint Okyanusu’nun incisinde battı. İlk gün batımını izlerken şunu düşündüm: Burası daha önce gördüğüm hiçbir yere benzemiyordu. Ne kadar hazırlıklı geldiğimi sansam da Sri Lanka beni olduğu gibi, kalabalığıyla, gürültüsüyle ve o tuhaf sıcaklığıyla karşıladı.
Aynı akşam “Esala Perahera” kutlamaları ile karşılaştık; sokaklar kapatılmış, yerel kıyafetler giyilmiş, dini ritüellerin en büyük simgesi olan filler şehrin içerisinde kendilerini gösteren bir hale gelmişti. Davul sesleri ve filler çok yakındı. Işıklar, dumanlı tütsü kokusu, halkın arasından yükselen şarkılar bir araya gelince sokak, üzerinde her figürün bir anlam taşıdığı, hareket eden bir freske dönüşmüş gibiydi. Bu festival başlangıcıyla birlikte mistik havasını hissettiğim adanın sadece bir ülke değil, bir ritüeller merkezi olduğunu anlamıştım. Aynı gün uluslararası bir uçurtma festivali de başlamıştı; başımı kaldırdığımda gökyüzü renkli kâğıt parçalarıyla dolmuş, neredeyse görünmez olmuştu.
Sanırım ilk kez bir yere yabancı olmanın kötü bir şey olmadığını düşündüm. Neyi kutladıklarını tam olarak anlayamıyordum ancak etrafımdaki insanların sevinci, merakı bana da geçmişti. Bazen bir şeyin parçası olmak için önce onu bilmek gerekmiyor; sadece orada olmak yetiyor.
Sigiriya: Yükseklik ve Korku
Kolombo’dan uzaklaştıkça şehir geride kaldı. Betonun yerini dağınık yerleşimler, dükkânlar, tarlalar ve giderek yoğunlaşan bir yeşillik aldı. Yol boyunca dışarı bakarken Sri Lanka’nın başka bir ritme geçtiğini hissedebiliyorduk. Pencereden bakarken havanın değiştiğini de… Şehirdeki egzoz kokusu, yerini ferah bir kokuya bırakmıştı.
Sigiriya'ya uzaktan baktığımda önce inanamadım. Düzlüğün ortasında, çevresinde hiçbir tepe, hiçbir hazırlık olmadan birdenbire yükselen devasa bir kaya: Aslan Kayası. Kızıl-kahverengi yüzeyi öğleden sonra güneşinde neredeyse parlıyordu. Sanki manzaranın içine sonradan yerleştirilmiş bir nesne gibi…
Beşinci yüzyılda Kral Kashyapa tarafından bir saraya ve kaleye dönüştürülen bu kayanın hikâyesini tırmanırken öğrenmekten çok, bedenimle deneyimledim. İlk basamaklarda gölgeli bahçeler ve serin havuzlar vardı. Nefesim sıklaştı, avucum demir korkuluğun üzerinde terledi. Zirveye yaklaştıkça rüzgâr sertleşti, yükseklik arttıkça hem korku hem merakım arttı; bazen korkunun, merakın başka bir biçimi olduğunu bilirsiniz. Tepede, kalıntıların arasında dolaşırken aşağıdaki yeşil örtüye baktım; az önce geldiğimiz yol artık neredeyse hiç görünmüyordu. Maymunlar etrafta dolaşıyordu, insanlara alışkındılar ama yine de belli bir mesafeleri vardı. Burada hayvanla insan, gündelik hayatla vahşi doğa birbirinden keskin çizgilerle ayrılmıyordu.
Dambulla'da ise bu kez yukarı tırmanmak yerine kayanın içine girdik. Rangiri Dambulla Mağara Tapınağı'nın serin, yankılanan karanlığında yürürken gözlerim önce hiçbir şey seçemedi; sonra yavaş yavaş, mumların titrek ışığında altın yaldızlı yüzlerce Buda heykeli, tavana ve duvarlara işlenmiş kızıl, turuncu desenler ortaya çıktı. Taşın soğukluğu ayaklarımın altındaydı, zeminle bir bütündük. Mekânın sadece içinde bulunulan bir şey olmadığını düşündüm; bazen mekân insandan önce davranıyor, nerede duracağınızı, ne kadar konuşacağınızı kendisi belirliyor.
Egodawewa Gölü'nde yerel bir ailenin mutfağına girdiğimizde ise çok daha basit ve gündelik bir şey yaşadık: Yemek yaptık. Odun ateşinin dumanı gözlerimi yaktı, kızaran soğanın ve kişnişin kokusu, tencerenin dibinden gelen cızırtı sesleri konuşmanın yerini aldı. Ne konuştuğumuzu bazen tam anlamadım, bazı şeyler zaten konuşulmadı. Ama birlikte yemek hazırlamak için ortak bir dil gerekmiyordu.
Yine de gece Sigiriya bölgesinde dışarıda kalmamalıydık. Bu konuda yerel halk tarafından birçok kez uyarıldık. Gündüz turist kalabalığında unutulan bir gerçek karanlıkla birlikte geri dönüyordu: burası hâlâ vahşi doğanın kalbiydi, biz ise sadece oradan geçen yolculardık.
Kandy: İnancın Gündelik Hali
Kandy’ye geldiğimizde hava değişti, daha serinledi. Şehir dağların arasında sıkışmış gibiydi. Burası Sri Lanka’nın son krallığının başkentiydi. Bugün ise ülkenin en önemli dini merkezlerinden biri. Sri Dalada Maligawa, yani Diş Kalıntısı Tapınağı burada. Bir süre sadece insanlara baktım; inanç burada yalnızca törensel bir şey değildi. Gündelik hayatın tam içindeydi.
Kandy Gölü'nün kenarında yürüyen aileler, tapınağa girip çıkanlar, tütsü kokusu, uzaktan gelen davul sesleri... Kalabalık vardı ama kimse acele etmiyordu. Bir topluluğun aynı anda aynı şeye yönelmesi, bana bir galeride bir eserin karşısında toplanan izleyici grubunu düşündürdü; farklı nedenlerle gelen insanların kısa bir süreliğine aynı mekânı paylaşması gibi. Bahirawakanda Buda Heykeli ise şehre yukarıdan bakıyordu; beyaz heykel, uzaktan neredeyse bir işaret gibiydi, gözü hep üzerimizdeydi.
Sri Lanka denince akla gelen çayın, fincana gelmeden önce ne kadar çok elden geçtiğini görmek tuhaf bir karşılaşmaydı. Fotoğraflarda çok estetik görünen o çay tarlalarında, aslında oldukça ağır bir emek vardı. Bir ülkenin en romantize edilen görüntülerinden birinin içinde emeği görmek, yaşam mücadelesine tanık olmak, manzaraya başka türlü bakmanıza neden oluyor.
Nuwara Eliya: Aynı Ülkede Başka Bir İklim
Kandy’den aşağıya indikçe işler değişmeye başladı. Hava soğudu. Bir süre önce sıcaktan ne yapacağımı bilemezken şimdi üzerime bir şey arıyordum.
Nuwara Eliya’nın çay tarlaları, tropikal bir ülke fikrimin neredeyse tamamen dışındaydı. Bize çok yakındı. Tepeler boyunca uzanan yeşil kıvrımlar, sis, yağmur ve İngiliz sömürge döneminden kalmış yapılar…
Buraya “Küçük İngiltere” denmesi tesadüf değil. Ama bu isim bana biraz tuhaf geldi. Çünkü burası İngiltere değildi. İngilizlerin bıraktığı mimari ve peyzaj fikrinin, Sri Lanka toprağı üzerinde başka bir şeye dönüşmüş haliydi. Bir yere başka bir yerin izini bırakmak ama sonunda o izin de başka bir şeye dönüşmesi… Belki sömürge tarihinin en basit ve en net görüntülerinden biri buydu.
Nanu Oya’dan Ella’ya giden tren ise başlı başına ayrı bir hikâyeydi. Sri Lanka’nın o meşhur tren yolculuğu.
Tren o kadar kalabalıktı ki içeri girmek neredeyse imkânsızdı. Camdan binmek zorunda kaldığımız bir an oldu. İnsanlar kapılarda oturuyor, tren virajları dönerken dışarıdaki manzara sürekli değişiyordu. Sonra bir noktada kalabalığı unutuyorsunuz. Dağlar, çay tarlaları, sis, küçük evler… Trenin ritmi manzarayla birleşiyor. Belki de bu yüzden bu yolculuk bu kadar meşhur. Güzel olduğu için değil yalnızca; insanı bir yerden başka bir yere götürürken, yolculuğun kendisini de deneyimin merkezine koyduğu için…
Ella: Hiçbir Yere Yetişmemek
Ella’da ilk fark ettiğim şey, zamanın biraz gevşemiş olmasıydı. İnsanlar daha yavaş yürüyordu. Kahveler, yemekler, sohbetler uzuyordu. Yürüyüşe çıkmak için acele etmiyordu kimse. Bir yere gitmek için bile bazen önce oturuyorlardı. Kaldığımız yerden bir şelale görünüyordu. Sabahları manzaraya bakmak için herhangi bir çaba gerekmiyordu. Çünkü doğanın tam içinde, kalbindeydik.
Ella’da uzun zamandır unuttuğum bir şeyi hatırladım: Hiçbir yere yetişmemek. İstanbul’da günlerin çoğu bir sonraki şeyin hazırlığı gibi geçiyor ya; bir toplantıdan diğerine, bir işten sonraki işe, bir plandan bir başkasına... Ella’da ise bir süre, sonraki eylemi düşünmeden oturabiliyorsunuz. Belki de bu yüzden Ella’da zaman donmuş gibiydi.
Ahangama: Günlerin Eridiği Kıyılar
Dağlardan aşağı indikçe hava yeniden ısınmaya başladı. Önce nem geri geldi. Sonra denizin kokusunu aldık. Ahangama’da başka bir Sri Lanka başladı: Sörfçüler, sahil boyunca sıralanan küçük kafeler, hamaklar, palmiye ağaçları ve günün saatini önemsizleştiren o sahil kasabası hali…
Burada uzun süre kaldık. Belki de seyahatin en sevdiğim kısmı burası oldu: bir yere gitmek zorunda olmadığım zamanlar. Sabahları okyanusu izledik. Gün içinde dolaştık. Yorulunca oturduk. Akşam güneşinin nereye düştüğünü takip ettik.
Weligama’da deniz kaplumbağalarıyla yüzmeye gittik. Onları izlerken ilk kez okyanusta bir şeyin hareket etmemesinin de bir hareket biçimi olduğunu düşündüm. Hayatımda birçok kez denize gittim ama okyanusta olmak bambaşka bir şeydi. Kaplumbağalar acele etmiyordu. Ben de öyle… Kulağımda sürekli belli belirsiz sesler vardı. Suyun içinde öylece süzülüyorlardı. Bazen insanın ihtiyacı olan şey, başka bir canlının hızına maruz kalmak olabilir.
Galle: Duvarların İçinde Sıkışan Zanaat
Galle Fort’a girdiğimde ilk dikkatimi çeken şey duvarların kendisinden çok, hâlâ bir şekilde ayakta kalıyor olmasıydı. İçeride başka bir ritim vardı. Şehir tamamen korunmuştu ama hayat sabit kalmamıştı. Bu ayrım hoşuma gitti. Portekizliler tarafından kurulan, Hollandalılar tarafından büyütülen ve İngiliz dönemini de yaşayan kale, artık başka bir hayatın içinde varlığını sürdürüyordu. Eski kiliseler, camiler, taş yapılar, dar sokaklar, butik oteller, galeriler, kafeler… Zanaat ve sanat tamamen iç içe geçmiş haldeydi.
Tarih bazen müzelerde camın arkasına konulduğunda yaşamaktan çıkıyor. Galle’de ise eski yapıların içinde insanlar hâlâ oturuyor, yemek yiyor, çalışıyor, alışveriş yapıyor. Surların bir tarafında okyanus, diğer tarafında şehir. İki manzara arasında yürüyebiliyordunuz.
Galle’de çatılara bakmayı da ihmal etmemek gerekiyordu. Bir çatının üzerinde merakla gezinen maymunlar, birkaç çatı ötede kuyruğunu güneşe açmış bir tavus kuşu... Burada sıradan bir manzaraydı belki, kimse şaşırıp bakmıyordu; ben ise başımı kaldırıp bakmaktan kendimi alamıyordum. Şehir aynı zamanda köklü bir zanaat merkeziydi; dar sokaklardaki küçük atölyelerde ustalar değerli taşları işliyor, vitrinlerde yüzlerce yüzük ve kolye ışıl ışıl parlıyordu. Mücevhercilik geleneği burada, sur duvarlarının gölgesinde, nesilden nesile aktarılan sabırlı bir el işçiliği olarak yaşıyordu. Sri Lanka geleneğinde ay taşının nazara ve kötülüklere karşı koruduğuna inanılır. Bunu öğrenince ben de kendime bir tane aldım; belki biraz o inanca güvenerek, belki de oradan bir parça taşımak istediğim için…
Aynı gün kriket maçı izledik. Kriket hakkında neredeyse hiçbir şey bilmiyorum. Ama tribündeki insanların heyecanını anlamak için oyunun kurallarını bilmeye gerek yoktu. Bir anda herkes aynı şeye bakıyor, aynı anda bağırıyor, aynı anda gülüyordu. İşte o zaman yeniden aynı yere geldim, bambaşka bir ortak dile…
Negombo: Başladığın Yere, Kendine Dönmek
Son durağımız Negombo’ydu. Yolculuğun sonunda denize yakın bir yerde tekrar durmak, bana başa dönmüşüz gibi hissettirdi. Burada hayat olağan akıyordu, normalin içindeydik. Balıkçı tekneleri kıyıya yanaşıyor, ağlar sahile seriliyor, insanlar günün işini tamamlıyordu. Sri Lanka’daki ilk günümü düşündüm. Aynı sıcaklık. Aynı nem. Benzer kokular. Ama aynı hisler değil…
Sanırım seyahatin bana bıraktığı en önemli şey buydu. Bir yere alışmak, her şeyi öğrenmek anlamına gelmiyor. Bazen sadece yabancılığınla kavga etmeyi bırakıyorsun.
Sri Lanka’da iki hafta boyunca şehirlerden geçtim, evlere misafir oldum, dağlara çıktım, trenlere bindim, tapınaklarda çıplak ayak yürüdüm, bir ailenin mutfağında yemek yaptım, çay tarlalarında çalışan insanları izledim, okyanusta kaplumbağalarla yüzdüm, bilmediğim bir sporun tribününde insanlarla birlikte vakit geçirdim. Bunların hiçbirini aynı cümlede anlatmak kolay değil.
Dünyanın bir ucunda, başka diller konuşan, başka “tanrı”lara inanan, başka yemekler yiyen insanların hayatlarına kısa bir süreliğine dahil oldum. Ama bir noktada şunu fark ettim: İnsanların sevinirken çıkardığı sesin, yas tutarken yüzünün aldığı ifadenin, verdiği mücadelenin, bir şeyi paylaşırken elini uzatışının tercümeye ihtiyacı yok.
Belki ortak dil dediğimiz şey bir dil değil. Bir bakış, bir sofra, bir kahkaha. Bir kalabalığın aynı anda yükselen sesi. Ve bazen, dünyanın öbür ucunda tanımadığınız birinin size gülümsemesi.
Artık yabancı bir yere baktığımda, önce kendimi oraya ait hissetmeye çalışmayacağımı ve anlamasam da orada durabileceğimi biliyorum. Uçağa binmeden önce son kez etrafıma baktığımda, evden bu kadar uzakta, bu kadar farklı bir dünyada geçirdiğim süreye, şükranla karışık hüzünle veda ettim.
