1968’de Prag sokaklarında çektiği karelerle adını dünyaya duyuran Josef Koudelka, hayatı boyunca sınırların ötesinde dolaşan bir tanık oldu. Sürgün yıllarında göçebe toplulukları, yıkıma uğramış coğrafyaları ve insanın yalnızlığını fotoğrafladı. Objektifi hem bir dönemin politik kırılmalarını hem de insan ruhunun kırılganlığını görünür kıldı.
Yazı: Şahinder Önder Fişenk
Fotoğrafla Tanışma
Josef Koudelka 10 Ocak 1938’de Çekoslovakya sınırları içerisindeki Moravya’nın bir kasabası olan Boskovice’de doğdu. Genç Josef on dört yaşındayken, babasının fırıncılıkla uğraşan ve aynı zamanda amatör bir fotoğrafçı olan arkadaşı Dyčka sayesinde fotoğrafla tanıştı. Boskovice’nin dışında yol kenarındaki çalılıklardan topladığı yabani çilekleri satarak biriktirdiği parayla bir 6x6’lık bakalit kamera alan genç Josef, ailesinin ve kasaba çevresindeki manzaranın fotoğraflarını çekmeye başladı.
1956-1961 yılları arasında Prag’daki Teknik Üniversite’de uçak mühendisliği üzerine eğitim aldı. Üniversitedeyken öğrenciler için bir fotoğraf kulübü işleten fotoğraf sanatçısı ve eleştirmen Jiri Jenicek ile tanıştı. Jenicek, Koudelka’yı 1961 yılında Prag’daki Semafor Tiyatrosu’nda ilk sergisini açmaya teşvik etti. Kendi bastığı siyah beyaz 30 x 40 cm fotoğraflarla açtığı bu ilk sergisinin açılışında, Çekoslovakya fotoğraf sanatında önemli bir isim olan Anna Fárová’yla tanıştı. Tiyatronun etkisinden büyülenen Koudelka, tiyatro dergileri için Prag'daki deneysel tiyatrolarda, sahne yapımlarını fotoğraflamaya başladı.
1961 ve 1962 yılları arasında, başta Slovakya ve Romanya olmak üzere Doğu Avrupa ülkelerinde yaşayan çingenelerin yaşamını fotoğraflamak için yolculuklar yaptı. Sadece ekipmanı, sırt çantası ve uyku tulumuyla gezen Koudelka, kendisini çingenelere yakın hissediyordu. Çingeneler hakkındaki çalışmalarını ve fikirlerini, her ikisi de çalışmaları hakkında ona yapıcı eleştiriler ve yorumlar sağlayabilecek fotoğrafçılar olan iki Çek arkadaşı Markéta Luskačová ve Dagmar Hochová ile paylaştı.
Profesyonel Hayat
1967 yılına kadar Prag ve Bratislava’da uçak mühendisi olarak çalışan Koudelka, bu tarihten sonra mühendislik kariyerine veda ederek tam zamanlı fotoğrafçı olarak çalışmaya başladı. 1968 yılında Varşova Paktı ordularının Prag’ı işgalinden bir gün önce, Romanya’da çingeneler üzerine çalışmalarını tamamlayıp Prag’a dönmüştü. Böylece sıcağı sıcağına Çekoslovaklar ile Sovyetler arasındaki çatışmaların ve sokaklardaki kaotik yaşamın fotoğraflarını çekme şansı buldu.
Bu fotoğrafları kendisinin ve ailesinin güvenliği nedeniyle gizlice ülke dışına çıkarıldı. Magnum Ajansı, Koudelka’nın adını vermeden fotoğrafların dağıtımını üstlendi ve uluslararası basına servis etti. Bu fotoğraflar birçok önde gelen uluslararası haber dergisinde, fotoğrafçının adı belirtilmeden PP (Prag Photographer) baş harfleriyle anonim olarak yayımlandı. Fotoğraflar geniş yankı uyandırmıştı. Adı bilinmeyen bu Çek fotoğrafçısının öyküsü, Yabancı Basın Kulübü’nün Robert Capa Altın Madalyası’yla ödüllendirildi. Hatta Magnum’un Yönetim Kurulu Başkanı Elliott Erwitt, canlandırma tekniğinden yararlanarak bu fotoğraf karelerinden CBS News kanalı için bir kısa film hazırladı.
1970'te ülkesindeki güvenliğinden emin olamayan Koudelka, Magnum’daki meslektaşlarından İngiltere'ye göç etmesine yardım etmelerini istedi. Çek Kültür Bakanlığı'na, Magnum'un Koudelka'ya Avrupa'daki çingeneleri fotoğraflaması için bir hibe vermek istediğini ve kendisine vize verildiğini söylediler. İngiltere'ye vardıktan sonra siyasi sığınma başvurusunda bulundu. Koudelka resmi olarak 1971'de Magnum'a katıldı.
Sürgün Zamanları
Koudelka, 1970'ten 1989'a kadar zamanını seyahat ederek geçirdi. Birleşik Krallık içinde ve Avrupa'daki diğer ülkelere olan bu yolculuklar sırasında Avrupa'daki başlıca çingene festivalleri ve dini etkinlikler ekseninde halk yaşamını fotoğrafladı. Bu nedenle yolculukları ilkbaharda başlar, ekimde sona ererdi. Fotoğrafçı, kışlarını, fotoğraf seçerek ve basarak geçirirdi. Seyahatleri boyunca tanıştığı Allan Potter gibi Magnum fotoğrafçıları ve diğer fotoğrafçılar ve editörleri içeren bir iletişim ağı kuran Koudelka, Birleşik Krallık’taki evini merkez üs olarak kullandı. Koudelka disiplinli, çalışkan ve sevimli bir meslektaş olarak biliniyordu. Münzevi yaşam tarzı, uzun saçları ve sakalı nedeniyle Magnum meslektaşları ona "Saint Joseph" lakabını takmıştı.
1975’te ilk kitabı “Çingeneler”i yayımladı. 1980'lerin sonlarında Koudelka, kariyerinin başından beri onu büyüleyen panoramik fotoğrafçılıkla uğraşmaya başladı. Bir devlet kuruluşu olan La Mission Photographique Transmanche'den bir komisyon alan Koudelka, panoramik kamerasıyla Manş Tüneli'nin inşasını belgeledi.
İngiliz vatandaşlığı alamayan fotoğrafçı, 1987'de Fransız vatandaşlığı için Fransa’ya taşındı. Son yirmi yıldaki seyahatleri boyunca çektiği fotoğraflarını “Exiles” isimli bir kitapta yayımladı. Bu proje, gezici bir yaşam sürmenin, kaybolmuşluk ve sert bir biçimde izole olmuşluğun yanı sıra verdiği özgürlüğü yansıtıyordu.
İlerleyen Yıllar
Berlin Duvarı’nın 1989’da yıkılması ve Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Koudelka, 20 yıl sonra ilk kez 1990'da Prag'a gitti. Sonraki iki yılını, komünist yönetim altındaki topraklarda sanayileşmenin getirdiği tahribatı çizmek için başta Cevher (Ore) Dağları olmak üzere Doğu Avrupa'yı dolaşarak geçirdi. Çevresel felaketlerin ve çorak arazilerin görüntülendiği fotoğraflarını 1994'te yayımladığı “Kara Üçgen” adıyla kitaplaştırdı.
1991 yılında Ulusal Fotoğraf Merkezi ve Amerikan Express tarafından verilen Henri Cartier-Bresson Ödülü’ne, 1992’de ise Hasselblad Vakfı Ödülü’ne layık görüldü. 1998’de Güney Galler’de yaptığı çalışmaları “Reconnaissance: Wales” (Keşif: Galler) adıyla kitaplaştırdı. 2001 yılında da kireç taşı madenciliğinin neden olduğu harabiyeti yansıtan fotoğraflarını “Lime Stone” (Kireç Taşı) başlığıyla kitap olarak yayımladı.
2002 yılında Fransız Kültür Bakanlığı’nca Sanat ve Edebiyat Üstün Hizmet Nişanı ile onurlandırıldı. Aynı yıl çalışmaları Prag Ulusal Galerisi’nde önemli bir retrospektif sergi ile seyirciyle buluşan Koudelka, dönemin Çek Cumhurbaşkanı Václav Havel tarafından Çek Cumhuriyeti Liyakat Madalyası’yla ödüllendirildi.
Haziran 2008'de Frederic Brenner’in “Israel and the West” adlı projesine dahil oldu. Bu proje kapsamında Koudelka 5 yılda yedi kere İsrail ve Batı Şeria'ya seyahat etti. Bu süre boyunca çektiği fotoğrafları ise “Duvar” isimli kitapta yayımladı. Bu projenin ardından Koudelka, Milan kolektifi, Studio Azzurro ve Amerikalı sanatçı Lawrence Carroll ile "Un-creation" sergisine katıldı. Sanat eleştirmeni Charlotte Higgins, Koudelka'nın "Un-creation" sergisindeki fotoğraflarını "insanın yıkıcılığının sert görüntüleri" olarak nitelendirdi.
Uzun kariyeri, geniş ve eşsiz görsel bir arşivle sonuçlanan Koudelka, koleksiyonunun önemli parçalarının çoğunu Çek devletine bağışladı. Kendisi halen Fransa ve Prag'da ikamet ediyor ve Avrupa manzarasını belgeleyen çalışmalarına devam ediyor. Farklı evliliklerden iki kızı ve bir oğlu var.
Fotoğrafçılığı
Koudelka, kariyerinin başlarında Çek tiyatrosu için fotoğrafçı olarak çalışırken yüksek kontrastlı aydınlatması, yüksek grenli fotoğrafları ve etkili kompozisyonları ile tanımlanan görsel, grafiksel bir dil geliştirdi. Görüntüyü önceden görselleştirdi; tekrarlama, kırpma kullandı ve hatta peşinde olduğu ayrıntıyı yakalamak için görüntüyü manipüle etti. Bu şekilde Koudelka, izleyicinin ilgisini çeken çarpıcı görüntüler üretti. Fotoğrafladığı her tiyatro performansının özünü yakalamayı başardı. Koudelka'nın bu erken dönem çalışmaları, daha sonraki fotoğrafçılığını da önemli ölçüde şekillendirdi.
1968’deki Sovyet işgalini görüntüleyerek foto muhabirliğine başlayan Koudelka, Çek halkının Sovyet egemenliğine karşı kitlesel ve kendiliğinden gelişen protestosunu belgeleyen fotoğraflarıyla fotoğraf tarihinde yerini aldı. Koudelka, Akdeniz coğrafyasını çok sevdiğinden, fotoğraf projeleri için İtalya, İspanya, Yunanistan ve Fransa’ya sık sık seyahat etti. Ara Güler ile de sıkı bir dostluğu olan fotoğrafçı, zaman zaman İstanbul’a da geldi.
1986’ya kadar 35mm ile çalışan Koudelka, bu tarihten sonra panoramik formatı tercih etmiştir. Bu formatın dramatik gücüyle insan ve doğa, birey ve dünya arasındaki mekânsal ilişkiyi görselleştirmeyi başarmıştır. Bu formatla, insan yapımı çevresel yıkımın ve insan uygarlığının kırılganlığının ikonik görüntülerini üretmiştir.
Kariyeri boyunca Koudelka, karanlık manzaralar arasında insan ruhunun varlığını yakalama yeteneğiyle övgü topladı. Issızlık, ayrılık, umutsuzluk ve yabancılaşma, çalışmalarında sıkça görülen temalardır. Karakterleri bazen masallardan çıkmış gibi görünür. Yine de bazı çalışmalarında umut vardır. Josef Koudelka benzersiz derecede güçlü ifade yeteneği ile dünyanın en önemli belgesel fotoğrafçılarından biri olarak yeni nesil fotoğrafçıları etkilemeye devam etmektedir.
