Etik, bir ortamın ahlaki kavramlarının kümesi anlamına gelir. Bu aynı zamanda herkesin mevcut ahlaka göre uygun davranışları benimsemesini sağlayan bir kavramdır. Ancak etik olmak, yazılı olmayan kurallara tabi olduğu için, kişilere, mesleklere ve kültürlere göre farklılık gösterebilir, yani görecelidir. Son zamanlarda fotoğrafçılıkta da çok duyduğumuz bu kavram üzerinde biraz konuşalım istedik.
Yazı ve Fotoğraflar: Yüksel ALTUN
Dünyada fotoğrafın bulunuşunun ardından teknolojik ilerlemelerle fotoğrafçılık hızla gelişmiştir. Siyah beyaz film ile başlayan süreç, renkli fotoğrafla devam etmiş, sonrasında tanık olduğumuz dijital devrim ile telefonlarımıza kadar gelmiştir.
İnsanları etkilemek ve manipüle etmek için güçlü bir araç olarak ortaya çıkan medya da fotoğrafın yoğun kullanıldığı bir ortamdır. Bu noktada, özellikle günümüz dünyasını ele alacak olursak fotoğrafta etiğin önemini tartışmak kaçınılmazdır. Fotoğrafın yalnızca gerçeği göstermesine mi izin verilmeli, yoksa görüntülerin değiştirilmesi kabul edilebilir mi? Ve eğer manipülasyon kabul edilebilir ise sınırı ne olmalı? Bunlar cevaplaması zor sorular ama biraz sağduyuyla, fotoğrafçılara neyin kabul edilebilir, neyin kabul edilemez olduğunu belirlemede yardımcı olacak bir dizi etik kural ve kılavuz oluşturabiliriz.
İnternet siteleri veya haber medyasında gördüğümüz görüntülere, değiştirildiği, sahte olduğu veya sahnelendiği için güvenmek giderek zorlaşıyor. Neyin etik olduğunu ayırt etmek önemli hale geliyor. Bir şey yasal olabilir ama etik olmayabilir. Yazılı ve yazısız kanunlar bölgeden bölgeye değişiklik gösterir. Dolayısıyla fotoğraf çekmeye başlamadan önce neleri yapıp neleri yapamayacağınızı anladığınızdan emin olmanız gerekir.
1. Görüntü Hırsızlığı
Çevrimiçi her ortamda milyarlarca fotoğrafın bu kadar yaygın bir şekilde bulunmasıyla, yalnızca bireylerin değil, şirketlerin de başkalarının çalışmalarını kendi çıkarları için kullandığını görmek alışıldık bir durum. Görüntüler birçok kez herhangi bir izin alınmadan farklılaştırılarak kullanılıyor. Buna bazı ressamların fotoğraflara bakarak yaptığı resimleri örnek verebiliriz.
Bir başka örnek de deneysel çalışmalar yapan fotoğrafçılardır. Fotoğrafta Uelsman kendi fotoğraflarını kullanarak kolaj çalışması yapmıştır. Ya kendi fotoğraflarını kullanmayan fotoğrafçıların durumu ne olacak?
2. Fotoğraf İntihal
Aynı olmasa da çok benzer bir çekim elde etmek için bir fotoğrafçının başka bir fotoğrafçının fikrini ve bakış açısını çektiği durumlardır. Bu, her iki taraftaki fotoğrafçıda da tartışmalara yol açabilir. Fotoğrafın orijinalini çekenden ilham alarak bu tür görüntüleri yeniden yakalamak kabul edilebilir mi? Ve eğer kabul edilebilirse izin istenmeli mi? Örneğin, manzara fotoğrafçılığında, bir fotoğrafçının belirli açıların ve şekillerin çok iyi çalıştığı benzersiz bir nokta bulup popüler hale getirebileceği durumlar vardır. Tarih boyunca bu tür pek çok görüntü olmuştur. Örneğin Ansel Adams, Grand Teton Ulusal Parkı'nda Yılan Nehri manzarasını çok popüler hale getirdi: Ve o zamandan beri, diğer fotoğrafçılar tarafından çok benzer bir perspektif ve açıyla sayısız fotoğraf çekildi. Bu, her seferinde kaynağa atıfta bulunmaları gerektiği anlamına mı geliyor?
Etik söz konusu olduğunda bu zor bir sorudur, çünkü manzaralar her zaman değişir. Fakat, birisi ağaçları Ansel Adams'ın orijinal çekimindekilere benzeyecek şekilde düzenlerse, benzer gölgelere ve bulut oluşumlarına sahip siyah beyaza dönüştürürse, bu intihal olarak kabul edilebilir. Ne yazık ki sosyal medya dünyasında intihal neredeyse kaçınılmazdır. Fotoğrafçılar her zaman diğer fotoğrafçılardan fikir ‘alırlar’ ve bazıları bu konuda çok iyi iş çıkarır. Yaptıklarının etik bir yanı yoktur ancak fotoğraf dünyamızda yaygın olarak kullanılmaktadır.
3. Fotoğraf Manipülasyonu
Şimdi fotoğrafçılıkta etik konusunu fotoğraf manipülasyonuna genişletelim. Nerede, ne kadar manipülasyona izin verilmeli? Birçok fotoğraf tutkunu, fotoğrafların hiçbir şekilde değiştirilmemesi gerektiğini, orijinalliklerini korumaları gerektiğini savunacaklardır. Hatta bazıları, kırpmanın yasaklanmış bir uygulama olması gerektiğini savunuyor. Diğer uçta ise insanların zihinlerini etkilemek ve algılarını/fikirlerini değiştirmek için görüntüleri ciddi şekilde manipüle etmekten yana olan fotoğrafçılar vardır. Belki deneysel çalışmalarda manipülasyon yapılabilir, fakat genel anlamda sınıflandırmak için fotoğrafçılık türlerine bakalım.
3.1. Belgesel, Haber ve Röportaj
Bugün haber kaynakları, halk tarafından sağlanan görüntülere her zamankinden fazla güveniyor. Ancak özellikle afet, çatışma ve savaş bölgelerinden gelen görüntülerin yayıncı kuruluş tarafından doğrulanmasında fayda vardır. Çünkü bu tür içerikler kamuoyunun şekillenmesinde büyük rol oynar ve kişilerin gelecek kararlarını bile etkileyebilir. Bu tür belgesel görüntülerin önemi ve potansiyel etkisi nedeniyle, hiçbir şekilde manipülasyon yapılmadan sunulması etiğe uygundur.
Buna belgesel fotoğrafçılığı, her türden haber ve röportaj, hatta sokak fotoğrafçılığı da dahildir. Çünkü bu tür görüntüler tarihsel kayıttır ve manipüle edilmemelidir.
3.2. Portre ve Moda Fotoğrafçılığı
Portre fotoğrafçılığı ve özellikle moda fotoğrafçılığı, şüphesiz günümüzün Photoshop'tan en çok etkilenen fotoğrafçılık türlerinden biridir. Bugün neredeyse her derginin kapağında baktığınız her fotoğraf dijital olarak değiştiriliyor. Bazı durumlarda değişiklikler çok küçük olsa da çoğu durumda fotoğraflar orijinalinden büyük ölçüde farklı görünmelerini sağlayan birçok dönüşümden geçer. Bu tür rötuş değişiklikleri günümüzde o kadar yaygın ki artık modelin veya ünlünün kusursuz görünmesini sağlamak için ‘normal’ bir uygulama olarak kabul ediliyor. Peki neyin etik olarak kabul edilmesi gerektiği ile neyin edilmemesi gerektiği arasındaki ince çizgi nerede? Bu da cevaplaması zor bir soru çünkü her iki tarafı da şiddetle savunan insanlar olacak.
Rötuşun bazı noktalarda uygulanması kabul edilebilir olmalı. Renk ve kontrast ayarları yapılırken cilt kusurlarının düzeltilmesine izin verilebilir. Ancak yine belge niteliği taşıyacak fotoğraflarda değişiklik yapılmamasını öneririz ki vize başvurularında istenen biyometrik fotoğraflarda düzenleme yapılması yasaklanmıştır.
3.3. Doğa Fotoğrafçılığı
Vahşi ve gizemli doğanın katıksız güzelliği insanları cezbeder. Özellikle altın saatlerin en yoğun olduğu saatlerde doğanın kendisini canlı ve güzel renklerle sunabileceğini ve aynı zamanda o kasvetli, bulutlu günlerde ruh halimizi gerçekten etkileyebileceğini biliyoruz. Bu nedenle kendimizi büyüleyici bir manzaraya sahip bir fotoğrafa kaptırdığımızda, her zaman gerçeği gördüğümüzü varsayarız: fotoğrafçının, doğal güzelliği yakalamak için doğru zamanda orada olduğuna inanmak isteriz.
Gerçekçi görünmeyen bir doğa fotoğrafıyla karşılaştığımızda, fotoğrafın aslında olmadığını anladığımız an, fotoğrafçıya karşı bir güvensizlik duygusu uyanır. Kendimizi aldatılmış ve kandırılmış hissederiz…
3.4. Seyahat Fotoğrafçılığı
Seyahat fotoğrafçılığı söz konusu olduğunda birçok etik kaygı vardır. İnsanlık olarak elimizde ne yazık ki tüm ülkeler, kültürler, kabileler, gruplar ve bireyler için geçerli olan belirlenmiş kurallar veya yönergeler bulunmamaktadır. Öyleyse biz fotoğrafçıların kimin ve neyin fotoğrafını çekeceğimize karar vermeden önce kültürler, dinler ve diğer sosyal normlar hakkında araştırma yapmamız önemlidir.
Örneğin Kuzey Kore gibi ülkelerde geçerli olan kurallara uymamak sizi orada hapse götürebilir. Fotoğrafların ruhlarını çaldığını düşünen Meksikalıları fotoğraflayacaksanız, başınız derde girebilir. Yerel yasalara, kurallara ve normlara her zaman saygı gösterilmelidir.
Mısır'daki antik yapılara tırmanmak birkaç nedenden dolayı yasaktır. Çıkış güvensizdir ve taş bloklar aşınıp çökebilmektedir. Bir Alman genç, antik yapılara tırmanmayı yasaklayan yerel yasalara rağmen, Büyük Gize Piramidi'ne yasadışı bir şekilde tırmandı. Sarkan ayaklarını manzarayla birlikte fotoğrafladı ve bu nedenle ceza aldı.
Yukarıdaki durumların dışında, seyahat fotoğrafçılığı yaparken göz önünde bulundurmamız gereken birçok etik faktör vardır. Mesela bir modele para vererek fotoğraf çekmek uygun mudur? Teknelerinde karabataklarla, ellerinde lambalarla ve arka planda güzel uzak dağlarla balıkçı fotoğraflarını muhtemelen görmüşsünüzdür. Fotoğrafların çekildiği yere gittiğinizde görürsünüz ki aslında orada para karşılığında modellik yapmaya hazır balıkçılardan oluşan koca bir ordu var. Çin'in fotoğrafların çekildiği bu bölgesinde aşırı avlanma ve kirlilik nedeniyle neredeyse hiç balık kalmadı, bu nedenle geleneksel karabatak balıkçılığı kültürü bugün yalnızca fotoğrafik nedenlerle var. Peki bu tür uygulamalara başvurmamız sizce etik midir?
Bu kişiden kişiye değişebilir fakat dünyanın birçok yerinde insanlara fotoğraflarını çekmeleri karşılığında para ödemek yaygınlaşmaktadır. Peki seyahatlerimizde, fotoğraf çekmeden önce izin almalı mıyız? Bu konu, başta sokak fotoğrafçılığı olmak üzere her türlü portre fotoğrafçılığı için geçerlidir. Özellikle amaç bu tür görüntülerin satışından kazanç (fotoğrafın satışı veya yarışmalarda kullanılması) elde etmekse, insanların izinlerini almadan fotoğraflarını çekmek kabul edilebilir mi?
3.5. Dron Fotoğrafçılığı
Son birkaç yılda, dron fotoğrafçılığı yükselişe geçti. Fotoğrafçılar ve kameramanlar, başka türlü yakalanması imkânsız olan açılardan ve mesafelerden benzersiz görüntüler yakalamak için dronları kullanıyor. Dron fotoğrafçılığı fikri birçok kişiye çekici gelse de birçok ciddi endişeyi de beraberinde getiriyor. Fotoğrafı çekenin özgürlüğü yanında, mekânın mahremiyeti etik olarak izin almayı gerektiriyor.
SOKAK FOTOĞRAFÇILIĞINDA ETİK
Sokak fotoğrafçılığı; kamusal alanda meydana gelen olayları ve anlık karşılaşmaları, sokak hallerini ve yaşamın kendisini içerir. Sokak fotoğrafçıları, toplumun çıplak gözle kolayca görülemeyecek yönlerini aydınlatan görüntüler oluşturur. Türün öncüsü Henri Cartier-Bresson, kamerasıyla ve ‘belirleyici an’ duygusuyla sonsuzluğu ‘bir an’da sabitlemeye çalıştı ve hayata ve görsel şimdiliğe dair her zaman anlaşılması zor görsel referansların peşinden gitti.
İfade Özgürlüğü ve Mahremiyet Hakkı
Genel olarak, bir fotoğrafçı kamusal alanda çekim yapıyorsa ifade özgürlüğü hakkının bir uzantısı olarak izin istemeden fotoğraf çekme hakkına sahiptir. Çoğu durumda bu, binaları, siteleri ve insanları fotoğraflamak için geçerlidir. Fakat istisnai durumlar vardır. Ayrıca mahremiyet hakkı çok önemlidir. Bazen kamusal alanda fotoğraf çekmekten de önemlidir. Ayrıca çocukların fotoğraflanmasında daha fazla hassasiyet göstermemiz gerekir.
Sokak fotoğrafçılığını çevreleyen etik ikilemlerin çoğu, bir fotoğrafçının ifade özgürlüğü hakkı ile bir öznenin mahremiyet hakkı arasında bir denge bulmakla ilgilidir. Ne olursa olsun, fotoğraf çekmek için dışarı çıkmadan önce, kendi uygulamalarınızı ve etik kurallarınızı düşünmek için biraz zaman ayırmanız önemlidir.
İzin İsteme
Yasal bir zorunluluk olsun ya da olmasın, çatışmayı önlemenin en bariz yolu izin istemektir. Yaygın inanışın aksine, sokak fotoğrafçılığı mutlaka samimi olmak zorunda değildir. Bu, bir durum hakkında emin değilseniz, sokak fotoğrafçılığı ahlakından ödün vermeden bir özneye fotoğrafının çekilmesinden rahatsız olup olmayacağını sorabileceğiniz anlamına gelir.
Çekim Sebebi
Sokak fotoğrafçılığına etik bir şekilde yaklaşmanın bir diğer önemli faktörü de güdüdür. Öncelikle neden sokak fotoğrafçılığı yapıyorsunuz? Güdülerinizi ve hedeflerinizi değerlendirmek için biraz zaman ayırmak, ne aradığınızı bildiğiniz için daha büyük etkiye sahip görüntülerle sonuçlanacaktır.
İletişim Kurmak
İzin istemek, düzgün fotoğraf çekmenin bir yoludur. Başka yollar da var: Gülümsemek, birine iyi niyetli olduğunuzu göstermenin en kolay yollarından biridir. Birisi sizi fotoğrafını çekerken yakalarsa, genellikle meraktan size bakar. Gerçek bir gülümsemeyle yanıt verin ve özneniz, on seferden dokuzunda gülümseyecek ve gününe devam edecektir. Fotoğrafçı olduğunuzu basitçe açıklamanız ve fotoğrafın arkasındaki nedenleri dostça ifade etmeniz, genellikle insanların merakını veya endişelerini giderir.
Saygı Duymak
Konunuzun isteklerine saygı duyun. Düşmanca tavırlarla karşılaşabilirsiniz. Burada halka açık yerlerde fotoğraf çekme hakkı olduğunu açıklayabilirsiniz. Ancak, fotoğrafın silinmesi istenirse, lütfen silin.
