Belgesel fotoğrafçılığın siyah-beyaz kalıplarını cesur renkler, sert flaşlar ve ince bir ironiyle yıkan Martin Parr, gündelik hayatın en sıradan anlarını bile toplumsal bir anlatıya dönüştürdü. İşçi sınıfından tüketim kültürüne, turizmden modern yaşamın çelişkilerine uzanan kareleriyle çağdaş fotoğrafın görsel dilini yeniden tanımlayan Parr, ardında fotoğraflarıyla birlikte yeni bir bakış biçimi bıraktı.
Yazı: Şahinder ÖNDER FİŞENK
Çocukluk Yılları ve Fotoğrafla Tanışma
Martin Parr, 23 Mayıs 1952 tarihinde İngiltere’nin güvenli ve müreffeh bir bölgesi olan olan Surrey’deki Epsom kasabasında doğdu. Devlet memuru olan babası Donald ve annesi Joyce, kelimenin tam anlamıyla takıntılı birer kuş gözlemcisiydi. Parr Ailesi’nin tatilleri, sahilde güneşlenmek yerine, genellikle göçmen kuşları ağlarla yakalamak, ayaklarına halkalar takıp veri toplamak ve onları kataloglamakla geçerdi.
Martin Parr'ın çocukluk dünyasındaki en önemli figür, Leeds yakınlarında yaşayan büyükbabası George Parr idi. Emekli bir matbaacı olan George, oldukça tutkulu, ödüllü bir amatör fotoğrafçıydı; aynı zamanda Kraliyet Fotoğraf Derneği üyesiydi.
Genç Martin, yaz tatillerinde güneydeki sıkıcı banliyöden çıkıp kuzeydeki Yorkshire'ye; ona sadece ilk kamerasını ödünç vermekle kalmayan, aynı zamanda film banyosu yapmayı, basım tekniklerini ve vizörden dünyaya nasıl bakılacağını öğreten büyükbabasının yanına gitmeyi çok severdi. Yaptığı bu seyahatler, Martin Parr’da hayatı boyunca sürecek bir “Kuzey İngiltere ve işçi sınıfı kültürü” bağlılığı başlattı. Kariyerini patlatan işçi sınıfı fotoğraflarının temelleri bu tatillerde atıldı.
Martin Parr, hayatındaki ilk ciddi fotoğrafı 11 yaşındayken çekti. Bu, donmuş bir derenin üzerinde dikilen babası Donald Parr'ın siyah beyaz bir fotoğrafıydı. Genç Martin 13-14 yaşlarına geldiğinde derslerinde çok başarılı olmadığını fark ederek hayatını tamamen bu işe adamaya karar verdi. Korunaklı güney banliyösündeki çocukluğunun ardından, 1970 yılında ailesinin evinden ayrılarak daha hareketli, çok kültürlü ve işçi sınıfının kalbi olan Manchester’e fotoğraf okumaya gitti. Böylece modern fotoğrafçılık tarihini de değiştiren yolculuğuna başladı.
Eğitim ve İlk Siyah-Beyaz Dönem
1970-1973 yılları arasında Manchester Polytechnic'te fotoğrafçılık eğitimine başlayan Parr, burada Daniel Meadows ve Brian Griffin gibi dönemin diğer yenilikçi isimleriyle birlikte okudu. Mezuniyetinin ardından geleneksel siyah-beyaz belgesel tarzında çalışmaya başladı. İngiltere ve İrlanda'daki kırsal toplulukları, işçi sınıfını ve geleneksel yaşamı fotoğrafladı.
1975'te Batı Yorkshire'deki Hebden Bridge'ye taşındı ve burada ilk olgun çalışmalarına imza attı. Karanlık oda ve sergi alanı da içeren bir sanat merkezi olan Albert Street Sanat Atölyesi'ne katıldı. Parr burada beş yıl boyunca bölgedeki kırsal yaşamı fotoğrafladı. O dönemde izole çiftçi toplulukları arasında popüler olan muhalif Metodist ve Baptist şapellerine odaklandı. Konunun nostaljik doğasına uygun olması nedeniyle fotoğraflarını siyah beyaz çekiyordu. Ayrıca, o dönemde fotoğrafçıların ciddiye alınabilmeleri için siyah beyaz çalışmaları zorunluydu. Bu çalışmalarını, büyük yankı uyandıran The Non-Conformists serisi adı altında sergiledi. 1980'de Susan Mitchell ile evlendi. Ardından Par çifti, Susan’ın işi nedeniyle İrlanda’nın batı kıyısına taşındı. Parr burada 35mm lensli bir Leica M3 kullanarak siyah beyaz fotoğraflar üretmeye devam etti.
Fotoğrafın Rengi
1982'de Parr ve eşi İngiltere'nin Wallasey kentine taşındı. Parr büyük bir risk alarak, o dönem sadece reklamcılıkta kullanılan ve “sanat dışı” kabul edilen renkli filmleri belgesel fotoğrafçılığına taşıdı. İlk iş olarak Liverpool yakınlarındaki New Brighton sahil kasabasında tatil yapan işçi sınıfını konu alan “The Last Resort” adlı bir seri hazırladı.
Serideki fotoğraflarda yer alan çöpler, ağlayan çocuklar, sanayi artıkları ortasında güneşlenen insanları, gün ortasında patlattığı flaşla çekti. Bu çalışma, İngiliz toplumuna tutulan acımasız ama gerçekçi bir ayna oldu ve belgesel dünyasında büyük tartışmalar yarattı.
Ardından 1985’te Manchester'deki Belgesel Fotoğraf Arşivi için Salford'da süpermarketlerde insanları fotoğrafladı. 1987'de Bristol'e taşınan Parr çifti, Martin’in 2025'teki ölümüne kadar orada yaşadı.
Parr 1987-1988 yılları arasında tamamladığı The Cost of Living adlı serisinde Thatcher dönemi İngiltere'sinde yükselen orta sınıfı ve alışveriş, ev dekorasyonu, sosyal etkinlikler üzerinden şekillenen yeni kimliğini hicvetti.
İlerleyen Yıllar
Kitle turizminin eleştirisi olan bir sonraki büyük serisini yapmak için 1994’e kadar uluslararası seyahatler yaptı. Bu seferki çalışması 1995'te “Small World” adıyla yayımlandı. Parr, bu serisinde küresel turizmin dünyayı nasıl tek tipleştirdiğini çarpıcı bir şekilde gösterdi. Fotoğrafçı, 1994 yılında dünyanın en prestijli fotoğraf ajansı olan Magnum Ajansı’na üye olmak istediğinde ajansta büyük bir kriz çıktı. Henri Cartier-Bresson gibi gelenekçiler, Parr'ın tarzının insanlarla alay eden ve estetikten uzak olduğunu ve bunun, ajansın insani değerlerine uymadığını savundu. Ancak sert tartışmaların ardından Parr tam üyeliğe kabul edildi.
1995 ve 1999 yılları arasında Parr, küresel tüketimcilik üzerine Common Sense serisini yaptı. Serideki yakın plandan doygun renklerle çekilen fotoğraflar tüketim kültürü çılgınlığını göstermeyi amaçlıyordu.
Küratörlük, Yayıncılık ve Vakıf Yılları
Martin Parr, kariyerinde sadece fotoğraf çekmedi, aynı zamanda dünyanın en büyük fotoğraf kitabı koleksiyoncularından biri oldu. Örneğin Gerry Badger ile yazdığı üç ciltlik The History of the Photobook eseri, fotoğraf alanında başucu kaynağı haline geldi.
2013-2017 yılları arasında, bir zamanlar kendisini istemeyen Magnum Photos'un başkanlığını yürüttü. 2014 yılında kurduğu ve 2017'de Bristol'de ziyarete açtığı Martin Parr Foundation, İngiliz ve İrlandalı fotoğrafçıların arşivlerini korumayı, genç yetenekleri desteklemeyi amaçlayan devasa bir merkez haline geldi.
Tüm hayatını fotoğrafçılığın birçok dalında hizmet vererek geçiren Parr’a Mayıs 2021'de miyelom teşhisi konuldu. Sanatçı, ardında 100'ün üzerinde kitap, sayısız sergi ve belgesel fotoğrafçılığın yönünü değiştiren bir miras bırakarak 2025 yılının Aralık ayında, 73 yaşında hayata gözlerini yumdu.
Fotoğrafçılığı
Büyüdüğü çevre ve ebeveynlerinin alışkanlıkları, fotoğraf dilinin şekillenmesinde doğrudan rol oynayan Parr, insan topluluklarını incelerken kullandığı mesafeli, nesnel, takıntılı detaycılığını ve veri toplama dürtüsünü tamamen küçükken anne ve babasıyla yaptığı kuş gözlem kamplarına bağlamıştır. İnsanları da tıpkı ebeveynlerinin kuşları incelediği gibi, kendi doğal habitatlarında gözlemlemiştir.
Martin Parr’ın fotoğrafçılığı, sadece sosyolojik bakış açısıyla değil, geleneksel belgesel fotoğrafçılığın kurallarını yıkan kendine has teknik tercihleriyle de devrim yaratmıştır. Parr’ın en belirgin imzası, parlak güneş ışığı altında bile güçlü bir flaş kullanmasıdır. Bu teknik, fotoğraftaki tüm doğal gölgeleri yok eder. Nesneleri ve insanları arka plandan ayırarak adeta bir süpermarket rafındaki ürün gibi çiğ, keskin ve yapay gösterir. Aşırı aydınlattığı konularının sahteliğini ve rüküşlüğünü görünür kılar. “Kitsch” (ucuz, basit) olan her şey onun konusu olabilir.
1980'lerin ortasından itibaren siyah-beyazı tamamen bırakan Parr, renk seçiminde de dönemin saygın fotoğrafçılarından ayrışmıştır. O dönemde amatörlerin ve tatilcilerin tercih ettiği, renkleri aşırı patlatan Agfa Ultra veya Kodak Ektar gibi yüksek doygunluklu vivid filmler kullanmıştır. Dijital döneme geçtiğinde de bu yüksek kontrastlı, parlak ve çiğ renk paletini korumuştur.
Parr, geniş açılı sokak fotoğrafları çekmek yerine, konularına fiziksel veya optik olarak çok yaklaşmış, genellikle makro lensler kullanmıştır. Bir insanın tüm yüzünü çekmek yerine, sadece güneş kremi sürülmüş burnuna, tabağındaki sosisli sandviçe, takma tırnaklarına veya rüküş bir ayakkabıya odaklanmıştır. Fotoğrafları parça üzerinden bütünü anlatır. Detaylar, kişinin ait olduğu sınıfı ve kültürü tüm çıplaklığıyla ele verir. Fotoğraflarında dramatik alt açılar, sanatsal üst açılar veya puslu atmosferler göremezsiniz. Kamera genellikle tam göz hizasındadır, düz ve estetize edilmemiş bir bakış açısı sunar. Bu durum fotoğraflara sanatsal bir hava katmak yerine, adeta onları birer “tıbbi veya antropolojik kanıt” gibi soğuk ve objektif bir forma sokar.
Kariyerine orta format kameralarla başlayan Parr, dijital teknolojiye ilk uyum sağlayan belgeselcilerden biridir. Son dönemlerinde Sony'nin aynasız tam kare kameralarını ve yüksek kaliteli zoom lenslerini, özel flaş sistemlerine entegre ederek kullanmıştır. Bu dijital geçiş, onun anı yakalama hızını ve detaylardaki keskinliği daha da artırmıştır. Kullandığı teknik yani keskinlik, flaş patlaması ve parlak renkler o kadar yüksek ve yapaydır ki fotoğraflar ilk bakışta bir reklam stüdyosunda saatlerce uğraşılarak kurgulanmış hissi verir. Ancak Parr, asla kurgu yapmadan tamamen anlık fotoğraflar çekmiştir. Fotoğrafçılığında ışık ve renk, teknik birer tercihten öte; mesajın, ironinin ve toplumsal eleştirinin ana taşıyıcılarıdır.
Klişeleri altüst eden Martin Parr’ın yolu, 2017 yılında İstanbul’a da düşmüştür. Mavi Jeans’ın “Şimdiki İstanbul’da Ustalar” projesi kapsamında şehre gelen ünlü fotoğrafçı, İstanbul’u oryantalist veya romantik bir melankoliyle değil, tam anlamıyla “Parr tarzı” bir dinamizmle fotoğraflamıştır. Eminönü’ndeki esnaflardan Galata Köprüsü’ndeki balıkçılara, semt pazarlarındaki renk cümbüşünden boğaz kenarında güneşlenen insanlara kadar İstanbul’un o kendine has kaotik enerjisini kaydetmiştir.
İstanbul projesinde, şehrin geleneksel dokusu ile modern tüketim alışkanlıklarının iç içe geçişini, kendine has flaş tekniği ve yüksek doygun renkleriyle ölümsüzleştiren Parr, İstanbul'un sadece tarihi silüetini değil; o silüetin önünde yaşayan, çay içen, alışveriş yapan ve koşturan gerçek ve canlı insan portrelerini bir araya getirerek şehre tamamen modern ve ironik bir görsel arşiv kazandırmıştır.
Fotoğraf ustası Martin Parr'ı saygı ile anıyoruz.
